Odchodząca do historii Europa to wielki niszczyciel przyrody a Europa współczesna to lider nowoczesnego podejścia do zarządzania środowiskowego. Charakteryzuje się ono zasadą neutralności - a więc dążeniem do działania, które w żaden sposób nie wpływa na środowisko naturalne. Pod względem normalizacji Unia Europejska jest wzorcem godnym do naśladowania. Systemy środowiskowe obecnie stały się także orężem walki konkurencyjnej. Nowoczesne przedsiębiorstwa zdają sobie z tego sprawę coraz częściej.

Dbałość o środowisko jako instrument konkurencji

Jeszcze niedawno obok ceny podstawowym atrybutem większości towarów, pozwalającym na zdobycie nowych klientów była jakość. Unia Europejska dopracowała się już drugiej edycji norm określających wymagania dla modeli zapewnienia jakości. Produkty wyższej jakości dają na ogół większą satysfakcję nabywcom i spełniają pełniej ich wymagania. Także w Polsce normy ISO serii 9000 znalazły ponad 2000 zainteresowanych firm, które w ciągu sześciu lat wdrożyły i certyfikowały systemy zapewnienia jakości.
Wkrótce po określeniu wymagań w stosunku do jakości Unia Europejska wydała także zasady zarządzania środowiskowego. Przez kilka lat nie stanowiły one jednak przedmiotu powszechnego zainteresowania. Dla przykładu obecnie w Polsce certyfikat ISO serii 14000 posiada niespełna 200 przedsiębiorstw. Następuje jednak coraz większe zainteresowanie regulacjami prośrodowiskowymi. Stosowanie nowoczesnych zasad zarządzania środowiskowego staje się bowiem nie tylko wyrazem ekologicznej świadomości przedsiębiorców lecz także instrumentem walki konkurencyjnej. Posiadanie i stosowanie systemów środowiskowych polepsza znacznie wizerunek firmy i ułatwia kreowanie pozycji rynkowej. Społeczeństwa rozwiniętych państw o dominującej kulturze przemysłowej w coraz większym stopniu zwracają uwagę na rodzaj stosowanych opakowań, na możliwość stosowania recyklingu, na ograniczenie szkodliwego wpływu emisji, ścieków a nawet hałasu. Migracja konsumentów w kierunku zdrowych i bezpiecznych produktów stawia pozostałych wytwórców w trudnej sytuacji ekonomicznej i wymusza także z ich strony działania prośrodowiskowe.

Zaczęło się od EMAS

Świat ocknął się z bezmyślnego rozwoju w roku 1972 w Sztokholmie, gdzie odbyła się pierwsza konferencja ONZ poświęcona ochronie środowiska. W rok później utworzono UNEP (agenda ONZ ds. programu ochrony środowiska). Z kolei w roku 1984 powstała Światowa Komisja Środowiska Naturalnego i Rozwoju (WCED), która po trzech latach pracy przygotowała raport pt.: “Nasza wspólna przyszłość“ wprowadzający na forum międzynarodowe postulaty zrównoważonego rozwoju (tzw. ekorozwoju). W rezultacie w roku 1990 utworzono Światową Radę Gospodarczą ds. Zrównoważonego Rozwoju (WSCSD).
Tymczasem w Komisji Wspólnot Europejskich w roku 1990 powstała idea opracowania dokumentów regulujących relacje między środowiskiem a podmiotami gospodarczymi. Początkowo zakładano wymóg obowiązkowego podporządkowania się wymaganiom normy przez przedsiębiorstwa z ponad 50 sektorów przemysłu. Pod wpływem lobby przemysłowego, które twierdziło, że obowiązek ten zmniejszyłby konkurencyjność w stosunku do przedsiębiorstw krajów nie należących do Unii Europejskiej, założono dobrowolność wprowadzania systemu zarządzania środowiskowego i rejestracji w ramach EMAS. Ostateczna wersja EMAS została przyjęta w 1993 roku i opublikowana jako zarządzenie w Official Journal of European Communities. Pełna nazwa EMAS brzmi: “Zarządzenie Komisji Wspólnot Europejskich w sprawie dopuszczenia do dobrowolnego udziału przedsiębiorstw sektora przemysłowego Wspólnoty w systemie eko-zarządzania i eko-audytu“.
System EMAS wszedł w życie w kwietniu 1995 roku po 21 miesiącach przeznaczonych na prace przygotowawcze. Jako zarządzenie EMAS został automatycznie wprowadzony we wszystkich krajach członkowskich Unii Europejskiej. W ciągu wspomnianych 21 miesięcy każdy członek UE miał obowiązek przygotowania systemu akredytacji weryfikatorów systemu zarządzania środowiskowego zgodnego z EMAS oraz systemu rejestracji przedsiębiorstw w rejestrze systemu EMAS.
EMAS jest przepisem prawnym regulującym zasady wdrożenia systemów zarządzania środowiskowego wraz ze ściśle określonymi wymogami badania i minimalizacji zanieczyszczeń. Celem EMAS jest ustawiczna poprawa stanu środowiska w miejscu lokalizacji firmy ze szczególnym uwzględnieniem ograniczenia negatywnego wpływu na środowisko do poziomu odpowiadającemu stosowaniu najlepszych, ekonomicznie opłacalnych technik, ciągłe zmniejszanie szkodliwych oddziaływań na środowisko w miejscu lokalizacji, przestrzeganie przepisów dotyczących ochrony środowiska, sformułowanie celów ekologicznych oraz poszczególnych kroków do osiągnięcia tych celów z wyszczególnionymi terminami oraz osobistą odpowiedzialnością, wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego jako narzędzia do realizacji celów ekologicznych (nie jest wymagana certyfikacja), informowanie społeczeństwa o sprawach dotyczących ochrony środowiska, zobowiązanie pracowników najemnych, podwykonawców oraz dostawców do przestrzegania norm zakładowych dotyczących ochrony środowiska. Organizacje jako dowód uczestnictwa w systemie otrzymują tzw. numer rejestracyjny Wspólnoty Europejskiej. EMAS, jako system zarządzania, obejmujący całokształt ochrony środowiska, cieszy się szczególnym poparciem władz politycznych i administracyjnych. Przed oficjalnym wpisem do rejestru europejskiego, firmy zaopiniowane przez rzeczoznawcę poddawane są jeszcze dodatkowej kontroli terenowych władz politycznych i administracyjnych.

(Na razie) skończyło się na ISO 14000

W roku 1992 w Wiekiej Brytanii wdrożono normy “Specification for Environmental Management Systems“ (BS 7750). Norma ta powołuje się na nieoficjalny wtedy jeszcze dokument EWG – EMAS, wydany w roku 1993, a wchodzący w życie w 1995 roku. Zobowiązał on państwa członkowskie Unii Europejskiej do wprowadzenia przepisów wykonawczych i wdrożenia ich do połowy 1995 roku.
Jednocześnie w roku 1991 Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (ISO) powołała SAGE, grupę doradczą, której celem było zbadanie potrzeby opracowania norm dotyczących zarządzania środowiskiem. Rekomendacja SAGE i obrady szczytu światowego w Rio de Janeiro w 1992 roku, podczas którego uczestnicy podkreślili potrzebę opracowania technik i instrumentów umożliwiających rozwój przemysłu, który będzie miał na względzie dbałość o środowisko, doprowadziły do powstania w 1993 roku. Komitetu Technicznego ISO/207. Zajął się on opracowaniem serii międzynarodowych norm, dotyczących zarządzania środowiskowego. Podstawową normę ISO 14001 wydano w roku 1996. Jej struktura opierała się o zasady zarządzania procesowego, które obecnie jest kanwą do zmiany innych norm tworzonych jeszcze w innym układzie.

Przepisy systemów zarządzania środowiskowego opierają się na przekonaniu, że właściwe zarządzanie środowiskiem jest kluczem do polepszenia zarówno stanu środowiska jak i podniesienia zysków finansowych przedsiębiorstwa. Wdrożenie systemu zarządzania środowiskiem pozwala na utrzymanie się w grupie przedsiębiorstw reprezentujących standardy światowe, a w niedalekiej przyszłości może się okazać, że system zarządzania środowiskowego lub zintegrowane systemy zarządzania obejmujące zagadnienia jakości i ochrony środowiska będą decydowały o istnieniu firmy na rynku. Firma posiadająca system zarządzania środowiskowego spełnia wymagania klientów, którzy będą wyłącznie kupować artykuły bądź usługi wyprodukowane w warunkach zapewniających dbałość o środowisko naturalne i przez tych producentów, którzy mając system zarządzania środowiskowego i wymagają tego samego od swoich poddostawców. Konkurencja między przedsiębiorstwami podobnej branży i klasy produkowanych wyrobów i usług, powoduje że fakt posiadania ISO 14001 decyduje o lepszej sprzedaży i co za tym idzie, prawdopodobnej poprawie udziałów w rynku. Organizacja z wdrożonym systemem zarządzania środowiskowego, odpowiadająca wymaganiom certyfikacyjnym sprzedawcy, spełnia kryteria satysfakcjonujące inwestora i ma lepszy dostęp do kapitału.

Norma ISO 14000 – cóż to takiego

Norma ISO 14001 zawiera wymagania dotyczące systemu zarządzania środowiskowego w celu umożliwienia organizacji sformułowania polityki i celów, z uwzględnieniem wymagań przepisów prawnych oraz informacji dotyczących znaczących wpływów na środowisko. Normę opracowano w sposób umożliwiający zastosowanie jej przez organizację, niezależnie od rodzaju i wielkości, oraz przystosowania jej do różnych warunków geograficznych, kulturowych i społecznych. Sukces w wprowadzeniu systemu uzależniony jest od zaangażowania całego personelu organizacji na wszystkich szczeblach a w szczególności najwyższego kierownictwa.
Norma ISO 14001 może być wdrożona przez każdą organizację, która ma zamiar:

• wdrożyć, utrzymywać i doskonalić system zarządzania środowiskowego
  
• postępować zgodnie z ustaloną polityką i celami środowiskowymi
  osiągnąć po czym wykazać tę zgodność innym
  
• otrzymać certyfikat posiadanego systemu zarządzania środowiskowego od zewnętrznej organizacji certyfikującej
  
• określić i zadeklarować zgodność z niniejszą normą

Norma ISO 14001 nie zawiera bezwzględnych wymagań dotyczących efektów działalności środowiskowej, wymaga tylko by organizacja działała zgodnie z zobowiązaniami wyrażonymi w polityce środowiskowej, zgodnie z odpowiednim ustawodawstwem i przepisami prawnymi oraz by zobowiązała się do ciągłego doskonalenia wdrożonego systemu zarządzania środowiskowego.
Skuteczne i efektywne zarządzanie środowiskiem jest integralną częścią dobrego zarządzania firmą w ogóle, bowiem:

• umożliwia szybsze wykrywanie i usuwanie wszelkich nieprawidłowości w działalności organizacji
  
• pozwala na systematyczne korygowanie celów, planów i zadań
  
• prowadzi do zmniejszenia zużycia wody, surowców, energii i materiałów
  
• prowadzi do redukcji wytwarzanych odpadów, a co za tym idzie obniżenia kosztów związanych z zużyciem surowców, energii oraz pozbywaniem się odpadów
  
• prowadzi do obniżenia kar za zanieczyszczanie środowiska
  
• poprawia bezpieczeństwo i higienę pracy
  Posiadanie systemu zarządzania środowiskowego może pomóc organizacji w uzyskaniu zaufania zainteresowanych stron co do tego, że:
  
• organizacja firmy jest sprawdzona i dobrze działająca
  
• istnieje zobowiązanie kierownictwa do realizowania postanowień polityki, celów i zadań
  
• główny nacisk został położony na zapobieganie, a nie na działania korygujące
  
• racjonalna troska i zgodność z przepisami dotyczącymi ochrony środowiska mogą być zawsze udowodnione
  
• zaprojektowano systemy uwzględniają proces ciągłego doskonalenia
  
• istnieje wysoka motywacja pracowników
  

Wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego ma także zalety na płaszczyźnie relacji firmy z własnymi pracownikami, konsumentami, sąsiadami i udziałowcami, oraz oczywiście ze społecznością lokalną. Należy się spodziewać, że również kontakty firmy z inspekcją ochrony środowiska znacznie się poprawią, ponieważ firma będąc systematycznie audytowana przez niezależne czynniki w zakresie sprawdzenia czy wypełnia ona wszystkie wymagania prawne dotyczące środowiska stanie się bardziej wiarygodna. Do kolejnych korzyści możemy zaliczyć również: możliwość uzyskania ubezpieczenia po rozsądnych kosztach i ułatwienie uzyskania zezwoleń i autoryzacji.

Autorzy niniejszego artykułu
to mgr Danuta Napierkowska
i dr Paweł Napierkowski
kierujący od 12 lat biurem doradztwa
gospodarczego „BUSINESS
SERVICE” w Poznaniu.